English    |    Norwegian    |    German    |    Italian   Ævi og störf Snorra Sturlusonar eftir Jónas Kristjánsson     Snorri Sturluson fæddist í Hvammi í Dölum árið 1179 (fremur en 1178). Sturla Þórðarson faðir hans var af góðu bergi brotinn, en þótti yfirgangssamur og efldist að auði með deilum og ófriði við aðra höfðingja. Frá honum er sérstök saga í Sturlungu, traust heimildarrit en ekki að sama skapi rismikið bókmenntaverk. Undir lok sögunnar segir frá erfðadeilum Sturlu við Pál prest Sölvason í Reykholti. Á sáttafundi haustið 1180 hljóp Þorbjörg kona Páls fram „og hafði hníf í hendi og lagði til Sturlu og stefndi á augað og mælti þetta við: „Hví skal eg eigi gera þig þeim líkastan er þú vilt líkastur vera, en þar er Óðinn?" Og í því var hún tekin og stöðvaðist lagið og kom í kinnina, og varð það mikið sár." Sturla krafðist geipilegra bóta fyrir áverkann, en séra Páll leitaði liðsinnis Jóns Loftssonar í Odda sem þá var mestur höfðingi á Íslandi. Á alþingi neyddi Jón Sturlu til að ganga til sátta og stilla kröfum sínum í hóf. Til að treysta sættirnar bauð Jón til fósturs Snorra syni Sturlu, og flutti faðir hans hann í Odda þrevetran að aldri.   Í Odda hafði verið eitt helsta fræðasetur á Íslandi allt frá dögum Sæmundar hins fróða, föðurföður Jóns, og snérust svo deilur þessar til hins mesta happs fyrir íslenskar bókmenntir, að Snorri skyldi fá uppfóstur sitt á slíkum menntastað. Á fyrstu tímum íslenskrar kristni var kirkjan undir stjórn hins veraldlega valds, margir höfðingjar voru jafnframt klerklærðir, samtengdust svo erlendar menntir og þjóðleg fræði. Jón Loftsson var djákn að vígslu og hið sama sumir synir hans, sem allir voru eldri en Snorri; og einn þeirra, Páll Jónsson, varð biskup í Skálholti (1195-1211).   En þegar Snorri óx úr grasi í Odda var hafinn skilnaður ríkis og kirkju að evrópskri fyrirmynd. Þorlákur biskup Þórhallsson barðist fyrir sjálfsforræði kirkjunnar, og laust fyrir 1200 var bannað að vígja goðorðsmenn. Má það hafa valdið því að Snorri tók engar vígslur, því að fóstbræður hans og frændur hafa snemma ætlað honum veraldarvöld og frama. En varla leikur vafi á því að í Odda hefur hann numið latínumál og klerklegan lærdóm jafnframt því sem hann hefur drukkið af lindum fornkvæða og frásagna og lesið íslenskar sögur og önnur þjóðleg fræði.   Þegar Snorri var 19 vetra báðu Sæmundur fóstbróðir hans og Þórður bróðir hans honum til handa Herdísar, einkadóttur Bersa prests hins auðga á Borg á Mýrum. Bjuggu þau fyrst í Odda, en við andlát Bersa 1202 tók Snorri arf eftir hann og réðst til bús til Borgar. Og með auðinum hlóðust að honum veraldleg völd. Hann mun hafa fengið goðorð Mýramanna eftir Bersa, og móðurbróðir hans gaf honum hálft Lundarmannagoðorð. Árið 1206 eða því nær fór hann búi sínu í Reykholt og hefur þá að líkindum tekið við Reykhyltingagoðorði. Um sömu mundir var honum gefinn hluti í svonefndu Æverlingagoðorði norður í Húnaþingi. „Gerðist hann þá höfðingi mikill, því að eigi skorti fé," segir Sturla Þórðarson, bróðursonur hans, í Íslendingasögu. Hann var lögsögumaður 1215-18 og í annað sinn 1222-31 eða jafnvel til 1235. „Hann gerðist skáld gott og var hagur á allt það er hann tók höndum til, og hafði hinar bestu forsagnir á öllu því er gera skyldi," segir Sturla. „Hann orti kvæði um Hákon (jarl) galin, og sendi jarlinn gjafir út á mót, sverð og skjöld og brynju."   En fjölskyldulíf hans var ekki skuggalaust, og veraldargengið reyndist honum fallvalt. Segja má að hann hafi haft til að bera nokkra þá bresti sem hann lýsir svo ágætlega í fari sumra sögupersóna sinna, og að hann hafi með nokkrum hætti sjálfur skapað sér örlög með atferli sínu. Þau Herdís báru ekki gæfu til sambúðar, og lét hann hana eina þegar hann fluttist að Reykholti. Hann var, segir Sturla, „fjöllyndur og átti börn við fleirum konum en Herdísi." Með henni átti hann tvö börn sem upp komust, en þrjú með öðrum konum. En eftir þessi lausaskipti öðlaðist hann staðfestu í hjúskap er hann gerði árið 1224 félag við Hallveigu Ormsdóttur sem þá var „féríkust kona á Íslandi", að sögn Sturlu. Sambúð þeirra, sem til var stofnað í ábata skyni, virðist hafa verið með fullri farsæld. Hallveig andaðist sumarið 1241, „og þótti Snorra það allmikill skaði sem honum var." En hann þurfti ekki lengi að lifa við þann harm í brjósti.   Barnalán hans var síst meira en kvennalánið. Hann missti eftirlætisson sinn, Jón murt, hinn mesta efnismann með voveiflegum hætti á ungum þroskaaldri. Eftir lifði sonurinn Órækja, sem reyndist hinn versti óeirðarseggur, og dætur þrjár. Til að treysta völd sín gifti hann dæturnar höfðingjum af hinum mestu ættum landsins. Þótti mönnum Snorri þá ærið öflugur sakir mægða sinna, en sumir sáu þó þverbrestina í þessu ráðabruggi, og Sturla Bárðarson frændi hans líkti í vísu mágsemdum hans við tengdir Hrólfs konungs kraka sem eftir sögnum féll í orrustu við mág sinn og systur. Sannaðist sú spásögn átakanlega þegar tveir fyrrum dótturmenn Snorra höfðu samráð um líflát hans.   Í skaplyndi Snorra koma fram andstæðir eiginleikar sem gera honum kleift að lýsa margbreytilegu fólki og horfa á aðstæður úr ýmsum áttum. Í iðju Skallagríms endurspeglast eljusemi hans, hagleikur og góðar forsagnir. Í Agli birtist skáldskaparíþrótt hans „vammi firrð", en einnig sú féfýsi sem varð honum sjálfum að falli. Í Ólafi helga kemur fram stjórnsemi hans og höfðingsskapur, og einnig kristilegt hugarfar sem þroskast með aldrinum. Í Einari Þveræingi tilfinning fyrir sjálfstæði Íslands, lýst í frægri ræðu sem færð er í letur af þeim manni er fyrstur tókst á hendur að reka erindi erlends konungs hér á landi. Á ungum aldri tók hann þátt í vopnaskiptum, en síðan aldrei meir, hann sneiddi hjá slíku jafnan þegar á reyndi og lánaðist það utan - einu sinni. Ljóst er að Sturla frændi hans kennir þetta hugleysi og bergmálar þar vafalaust dóma samtíðarmanna. En vera má að í þessari ófýsi Snorra til vígaferla birtist öllu heldur viðbjóður hins siðmenntaða manns á ofbeldi og manndrápum.   Sumarið 1218 sigldi Snorri utan til Noregs. Þá var Hákon Hákonarson nýsestur á konungsstól aðeins 14 vetra að aldri, en fyrir landi réð með honum Skúli jarl Bárðarson. „Tók jarl forkunnarvel við Snorra og fór hann til jarls . . . Snorri var um veturinn með jarli." Þeir konungur og jarl sýndu honum margvíslegan sóma, gerðu hann skutilsvein sinn og síðan lendan mann. Þegar Snorri hélt heim til Íslands tveimur árum síðar gaf jarlinn honum skipið er hann fór á og fimmtán stórgjafir. Áður hafði Snorri ort um jarlinn tvö kvæði sem nú eru að mestu glötuð, en heim kominn til Íslands orti hann um þá báða, jarl og konung, rösklega tírætt kvæði sem varðveitt er sem síðasti hluti Eddu hans, og kallast Háttatal af því að hver vísa er með sínum sérstaka hætti eða háttabrigði. Þessu mikla kvæði hefur hann lokið veturinn 1222-23. - En þótt svo væri kallað að báðir þjóðhöfðíngjarnir veittu Snorra vegtyllurnar þá er vitanlegt að jarl réð lögum og lofum fyrir hinn unga kóng, og við jarlinn jafnaldra sinn batt Snorri það samband sem síðar entist þeim báðum til aldurtila.   Fyrir þessa utanför og á sjálfri ferðinni hafði Snorri ort nokkur kvæði sem nú eru glötuð, og munu líklega flestir hyggja að þar sé bættur baginn því að Snorri hafi ekki verið rismikið skáld á bundið mál. En lausamálsverk þau sem halda nafni hans á loft ætla menn að hann hafi byrjað að setja saman fljótlega eftir utanförina. Hefur sú verið skoðun flestra að hann hafi fyrst samið Eddu - og sett Háttatal aftast í hana, síðan Egilssögu og loks Heimskringlu. Í öllum þessum ritum kemur fram svo glögg þekking á staðháttum í Noregi að nær víst má telja að höfundur hafi komið þangað. En aldursröð ritanna innbyrðis er þó hvergi nærri vís. Sá er þetta ritar þykist hafa leitt sterkar líkur að því að Egla sé yngri en Heimskringla - eða að minnsta kosti yngri en fyrsti hluti hennar.   Sumarið 1236 fór Sturla Sighvatsson, bróðursonur Snorra, með her manns á hendur honum til Reykholts. Trúr friðsemd sinni og frændsemi flýði Snorri undan suður á Nes, og árið eftir sigldi hann utan til Noregs í annað sinn. Nú höfðu risið úfar með Skúla jarli og Hákoni konungi eftir að Hákon reis á legg, og kom fyrir ekki þótt friðarmenn gengju á milli og þótt Hákon fengi dóttur Skúla og gæfi honum hertoga titil. Enn var Snorri í Noregi tvo vetur, hinn fyrra með Pétri syni Skúla en hinn síðara með hertoganum sjálfum. Áður en Snorri héldi heim gaf hertoginn honum jarls nafn að viðstöddum nokkrum trúnaðarmönnum af beggja hálfu, en ekki var það uppskátt látið.   En nú voru miklar ófriðarblikur í Noregi, og hefur konungur vitanlega grunað Snorra um græsku. Lagði hann bann við því að hann færi úr landi, enda hafði hann vald til þess þar sem Snorri var handgenginn maður hans. Þegar Snorra bárust boðin mælti hann: „Út vil eg," - og lét í haf sem skjótast. Hann hafði líka gilda ástæðu til þess. Um sumarið áður hafði Sturla Sighvatsson verið felldur í bardaganum á Örlygsstöðum ásamt föður sínum og þremur bræðrum. Ríki Snorra og eignir lágu lausar fyrir og biðu heimkomu höfðingjans.   Skömmu síðar var Skúli kjörinn konungur á Eyraþingi í Þrándheimi, og hófst þá borgarastríð í landinu. Lengi var tvísýnt hvor sigra mundi, konungur eða hertogi. Um vorið sótti Skúli suður til Björgvinjar, en Hákon flýði austur til Óslóar, og þar var háð örlaga-orrusta sumarið 1240. Fór svo að Hákon sigraði með konunglegum djarfleik og hreysti æskumannsins. Skúli flýði á skóga og leyndist um veturinn, en um vorið var hann veginn af konungsmönnum fyrir dyrum klaustursins í Helgisetri.                            Margt má af líkum ráða um þessa atburði fleira en það sem í letrum er skráð. Skúli gefur Snorra tignarheiti rétt áður en hann byrjar uppreisn sína. Snorri á að verða jarl hins nýja konungs í Noregi til sæmdarauka eða öllu heldur á Íslandi sem landstjóri hans - líkt og Gissur Þorvaldsson varð síðar jarl Hákonar konungs á Íslandi. Allt þetta og enn fleira hefur Hákoni verið vel kunnugt, og því gat hann með réttu kallað Snorra „landráðamann við sig" í bréfi til Gissurar. Konungur fól Gissuri að láta Snorra fara utan hvort er honum þætti ljúft eða leitt, eða drepa hann að öðrum kosti. Gissur hafði engar sveiflur nema lét taka Snorra af lífi heima í Reykholti á myrkri haustnóttu árið 1241. En svo kynleg er rás örlaganna að áður en Snorri féll hafði hann reist norskum konungum veglegasta minnisvarða sem hlotnast hefur nokkurri þjóðhöfðingjaætt.   Heimskringla Konungabók Snorra hefur á seinni tímum verið nefnd Heimskringla eftir upphafsorðum Ynglingasögu: „Kringla heimsins sú er mannfólkið byggvir er mjög vogskorin." Bókin hefst með sænskum konungum á þjóðsögulegum tímum, en síðan flyst ættin til  Noregs, og sannfræði glæðist með Hálfdani svarta og syni hans, hinum mikla landvinnanda Haraldi hárfagra. Hver konungur fær sína sérstöku sögu í réttri tímaröð, en mest að vöxtum er saga helgikonungsins Ólafs Haraldssonar, enda var hann höfuðdýrlingur norrænna manna. Verkinu lýkur í þann mund er Sverrir Sigurðarson kemur til landa. Eftir það var ekki þörf að bæta um sögu Karls ábóta Jónssonar sem fyrir var.   Í formála gerir Snorri nokkra grein fyrir heimildum sínum. Hann nefnir Ara fróða einan úr hópi sagnaritara, en metur að öðru leyti mest kvæði konungaskálda, þar eð þau séu samtíma heimildir. „Það er háttur skálda að lofa þann mest er þá eru þeir fyrir," segir Snorri. „En engi myndi það þora að segja sjálfum honum þau verk hans er allir þeir er heyrðu vissu að hégómi væri og skrök, og svo sjálfur hann. Það væri þá háð, en eigi lof."   Varðveist hafa mörg þeirra rita sem Snorri studdist við, sum að vísu aðeins í yngri gerðum en þeim sem hann þekkti. Meðferð hans á þessum heimildum er mjög mismunandi. Þegar honum þykja fullgóðar þær frásagnir sem hann fær í hendur, breytir hann þeim lítt eða ekki; en aðdáanlegt er að sjá hversu honum tekst, þegar á þarf að halda, að blása lífsanda í fjörvana efnivið. Þau heimildarrit hans sem fróðlegust eru til samjöfnunar eru Ólafssaga Tryggvasonar eftir Odd Snorrason Þingeyramunk, því næst svokölluð Helgisaga um Ólaf helga og loks Morkinskinna, sem segir frá þeim konungum sem komu eftir Ólafi, einkum Magnúsi góða syni hans og Haraldi harðráða bróður hans.   En þótt Snorri umsteypi eldri rit til að gæða þau lífi, þá er hann jafnframt gagnrýnni fræðimaður heldur en höfundar eldri sagna. Svo mikill máttur fylgdi Heimskringlu að oft hafa þær verið afræktar og glatast eftir að hún kom fram; og hafi Snorri notað kafla úr sögum þá hefur endurbót hans stundum verið felld inn í hið upphaflega rit, svo sem partar í Orkneyingasögu og Færeyingasögu. Af þessum ástæðum er margt óljósara en ella mundi um vinnubrögð Snorra.   Í hverju eru þá fólgnir yfirburðir hans yfír aðra höfunda konungasagna? Dularafl góðra bókmennta verður ávallt vandskýrt, en benda má á nokkur einkenni. Snorri er raunsær, sem sjá má á því að hann hafnar vægðarlaust öfgafullum helgifrásögnum sem áður höfðu verið ritaðar um trúboðskonunga Noregs, Ólaf Tryggvason og Ólaf helga Haraldsson. Hann hefur frábæra dramatíska hæfileika, mótar fjölda persóna með skörpum og skýrum dráttum, bregður upp ljóslifandi myndum, teflir fram máttugum andstæðum í fullkomnu jafnvægi, skýrir jafnt orsakir sem afleiðingar. Hin mikla veruleikasýnd, nálægð sögufólksins og rökvísleg þróun atburða veldur því að vér trúum Heimskringlu ósjálfrátt betur en öllum öðrum konungasögum. Listfengi Snorra og gagnrýni falla í einn farveg þegar hann bregður hömum og íklæðist, ef svo má segja, holdi og blóði þeirra manna sem hann leiðir hverju sinni fram á leikvanginn.     Hér skal aðeins nefnt eitt dæmi: Ólafur Haraldsson hefur flæmst úr landi fyrir ofríki óðalsbænda, en dregur nú saman lið í Svíþjóð og sækir aftur heim í ríki sitt. Innan tíðar á hann ívændum að rísa upp af blóðvellinum á Stiklarstöðum sem heilagur maður. En fyrir orrustuna lætur Snorri danskan biskup í liði óvinanna halda magnaða ræðu þar sem hann telur upp ofbeldisverk Ólafs konungs fyrr og síðar á ævi hans. „Eða hver er sá hér ríkismanna," spyr biskup, „er eigi muni honum eiga að hefna stórsaka? Nú fer hann með útlendan her, og er það flest markamenn og stigamenn eða aðrir ránsmenn. Ætlið þér hann nú munu yður linan er hann fer með þetta illþýði, er hann gerði þá slík hervirki er allir löttu hann þeir er honum fylgdu? Er nú sá til að fara móti þeim og drepa niður illþýði þetta fyrir örn og úlf og láta þar liggja hvern sem höggvinn er, nema þér viljið heldur draga hræ þeirra í holt eða hreysi." Eftir ræðu Sigurðar biskups er lesandi sannfærður um að píslardauðinn einn getur bjargað orðstír þessa lánlausa landskúgara.   Frá sjónarmiði hótfyndinna nútíðarmanna má finna sagnfræði Snorra ýmislegt til foráttu. Hann leitar sjaldan þjóðfélagslegra skýringa, heldur oftar mannlegra á viðburðum sögunnar. Hann vílar ekki fyrir sér að umbylta heimildum eftir hyggjuviti sínu eða jafnvel frumsemja heila kafla til að skýra samhengi og blása lífi í frásögnina. En eftir skilningi samtíðar hans var þetta rétt aðferð við sagnaritun - og hún hefur vissulega mikið til síns ágætis. Og samfara skáldlegri sjón og gáfu frásagnar hefur Snorri til að bera skarpa gagnrýni á heimildir og rökvíslegan skilning á samhengi sögunnar.   Heimskringla hefur birst hvað eftir annað í norskum þýðingum og með tímanum orðið þjóðbiblía Noregsmanna. Hún var máttugur aflvaki í frelsisbaráttu þeirra á 19. og 20. öld, á sama hátt sem Íslendingasögur glæddu hug íslensku þjóðarinnar til frelsis og sjálfstæðis. Það var Snorra að þakka, meir en nokkrum öðrum einstökum manni, að Norðmenn urðu fullvalda þjóð. Eftir fimm alda erlenda stjórn eignuðust þeir nýjan konung, sem tók sér á hástóli sínum nafn þess manns sem forðum daga lét vega sögubóndann í Reykholti.   Egilssaga Egilssaga styðst við fornar vísur, því að Egill Skallagrímsson var höfuðskáld sinnar tíðar. Víst má einnig telja að lifað hafi margvíslegar munnmælasagnir, að nokkru tengdar kveðskapnum, um þennan mikla víking vopna og anda. Í Egilssögu er viðhorf til efnisins í senn fræðilegt og skáldlegt: fróðleikur og list, raunsæi og ýkjur vega salt í réttu mundangshófi. Að þessu leyti svipar Egilssögu mjög til Heimskringlu, enda hefur þess fyrir löngu verið til getið að Snorri sé höfundur beggja ritanna. Bent hefur verið á mörg sameiginleg einkenni í stíl og orðavali, og í báðum ritum kemur fram sama fjölsýni og hamskipti höfundar, sama leikræna gáfan, sami hæfileikinn til að tefla fram sterkum andstæðum og líta á málin frá sjónarmiði tveggja aðila.   Nefna má til dæmis er Hildiríðarsynir rægja hinn glæsilega höfðingja Þórólf Kveldúlfsson, sem var „vinsæll af öllum mönnum", og flytja mál sitt svo snillilega að lesandinn hlýtur að fyllast grunsemdum - á sama hátt sem Haraldur konungur hárfagri. Knúinn af aðstæðum stígur Þórólfur hærra og hærra í ofmetnaði sínum uns hann hlýtur að falla fyrir hinum volduga einvaldskonungi Noregs.   Annað dæmi skal nefna. Egill hefur lent í illdeilum við Eirík konung blóðöx, reist honum níðstöng og drepið son hans. Eiríkur hrekst frá völdum í Noregi og flýr til Englands þar sem hann situr í Jórvík ásamt Gunnhildi drottningu sinni. Með þeim er Arinbjörn hersir, aldavinur Egils og velgjörðamaður. Egill hrekst til Jórvíkur fyrir gjörningaveðri Gunnhildar og á ekki annars kost en ganga á vald fjandmanna sinna. Gunnhildur eggjar Eirík að láta þegar drepa Egil og telur fram sakir hans með hörðum orðum. En Arinbjörn heldur uppi vörn fyrir vin sinn af mikilli rökfimi og snýr þó að lokum friðmælum í hótanir: „Engi maður mun Eirík kalla að meira mann þó að hann drepi einn bóndason útlendan, þann er gengið hefir á vald hans. En ef hann vill miklast af þessu þá skal eg það veita honum að þessi tíðindi skulu heldur þykja frásagnar verð, því að við Egill munum nú veitast að svo að jafn snemma skal okkur mæta báðum. Muntu konungur þá dýrt kaupa líf Egils um það er vér erum allir að velli lagðir, eg og sveitungar mínir." Um nóttina yrkir Egill Höfuðlausn og flytur hana daginn eftir. Þá getur Eiríkur með fullum sóma gefið honum líf; en lesandi getur velt fyrir sér hvort það hafi fremur verið sakir hrifningar af kvæðinu eða hræðslu við ógnun Arinbjarnar.   Egill Skallagrímsson er hrikalegasti og stórbrotnasti maður sem lýst er í íslenskum fornsögum. Hann er að ásýnd líkur föður sínum og föðurföður, mikill vexti, ljótur og snemma sköllóttur; og frá þeim erfir hann tröllskap og hamremi. En undir fálátu og hrjúfu yfirbragði á hann líka glæsileik Þórólfanna, föðurbróður síns sem féll fyrir vopni Haralds hárfagra og bróðurins sem féll í liði Aðalsteins konungs á Vínheiði. Í blóði hans brennur útþrá sem seint verður fullsvalað. Undir feldi sínum dreymir hann um konuna vænu sem Þórólfur hefur áður átt og fær hennar um síðir. Óðinn hefur gefið honum íþrótt skáldskapar til fróunar í hörmum eftir bróður og sonu. Undarlegt sambland af guðdómlegri andagift, mannlegri viðkvæmni og dýrslegum ruddaskap. Enginn annar en Snorri Sturluson hefði getað mótað svo ófrýnilega sinn eftirlætisgarp, og þó látið hann gnæfa höfði hærra en aðra menn.   Snorra-Edda Almennt er talið að Edda (eða Snorra-Edda) sé elst af  ritum Snorra, og hún er eina rit hans sem tímasett verður nokkuð nákvæmlega. Þegar Snorri kom heim úr utanför sinni árið 1220, orti hann lofdrápu um Noregshöfðingjana Hákon konung og Skúla jarl eins og fyrr getur, 102 vísur undir 100 mismunandi háttum eða stílbrigðum. Kvæði þetta nefnist Háttatal. Fyrirmyndin er Háttalykill hinn forni eftir Hall Þórarinsson og Rögnvald kala Orkneyjajarl, en hér eru afbrigðin enn fleiri og reglufesta fullkomnari. Kvæðinu fylgja skýringar sem sniðnar eru eftir latneskri skólamálfræði miðalda. Það er efnisrýrt og léttvægur skáldskapur í augum nútíðarmanna, enda er skáldið bundið af formi þess og ætlunarverki.   Líklega er Háttatal elsti hluti Eddu, og hafi Snorri síðan aukið við hinum þáttunum tveimur. Í Gylfaginningu segir hann goðsögur þær sem nauðsynlegar eru til að skilja táknmál dróttkvæða, en í gleði frásagnar og fræðslu fljóta þó með ýmsar sögur sem ekki eru beint nauðsynlegar fyrir hlutverk ritsins. Í Skáldskaparmálum gerir Snorri síðan grein fyrir heitum og kenningum sem að nokkru leyti eru byggðar á goðafræði Gylfaginningar. Jafnframt bætir hann við, eftir því sem þörf krefur, ýmsum sögum sem ekki voru áður komnar og styður skýringar sínar rækilega með dæmum úr fornum kveðskap.   Snorra-Edda hefst á formála sem mjög er hlaðinn erlendum lærdómi. Þar kemur meðal annars fram sú orðskýring að Æsir séu sama sem „Asíamenn", jarðneskir höfðingjar sem komið hafi frá Asíu undir forustu Óðins og tekið sér bólfestu á Norðurlöndum. Hugmyndin um mannlegan uppruna guða er komin frá Forn-Grikkjum og kennd við heimspekinginn Evhemeros sem trúði því að Ólympsguðir hefðu í öndverðu verið mennskir menn.   Gylfaginning greinir frá konungi í Svíþjóð er Gylfi hét. Hann gerði för sína til Ásgarðs að fræðast af Ásafólki, dulbjó sig og nefndist Gangleri (hinn göngumóði). Í Valhöllu hittir hann fyrir þrjá konunga í hásætum sem eru hvert öðru hærra, og heitir sá lægsti Hár, annar Jafnhár, en sá efsti Þriðji, og eru þetta allt Óðinsheiti. Hinn heiðni yfirguð birtist hér í líki heilagrar þrenningar. Gylfi leggur síðan spurningar fyrir konungana um ýmsa hluti og atburði úr goðheimi, og leysir þrenningin greiðlega úr öllu. Fyrirmyndina að samtalsforminu hefur Snorri sótt í fræðslurit miðalda þar sem lærisveinn spyr en meistari svarar; en einnig minnir þetta á goðakvæði Eddu, Vafþrúðnismál og Grímnismál, þar sem svipuð fræðsla er sett fram í spurningum og svörum. Meginheimild Snorra um goðafræðina er þó Völuspá, og stundum styðst hann við önnur kvæði en þessi þrjú, stöku sinnum jafnvel við kvæði sem nú eru glötuð. Í annan stað verður að gera ráð fyrir að hann hafi kunnað goðsagnir í lausu máli; til að mynda er hin frábæra saga af för Þórs til Útgarða-Loka ekki studd tilvitnunum í neinn kveðskap.   Samtalsforminu beitir Snorri í tvennum tilgangi: Hann gefur frásögninni líf leiksýningar, en firrir sig jafnframt, sem sannkristinn maður, ábyrgð af því að fara með svo heiðnar bábiljur. Allt er þetta leikur og tálsýn, ginning Gylfa konungs. Þeir sem fræða hann eru raunar mennskir menn sem látast vera guðir, og að sögulokum stendur Gylfi einn á víðum velli og sér enga höll né borg.   Í upphafi hefur Snorri einnig ætlað sér að semja Skáldskaparmál sem fræðslusamtal milli Ægis og Braga. En efnið var miður til þess fallið, og brátt gleymast þessar leikpersónur þótt spurningaformið haldist lengi vel. Hér skýrir Snorri skáldamálið, hinar fjölbreyttu kenningar og heiti. Þetta er kjarni Eddu sem kennslubókar í skáldfræðum, enda sá hlutinn sem skáldin notuðu síðan mest. En gildi Skáldskaparmála er einnig fólgið í þeim goðsögum og hetjusögum sem þar eru sagðar á víð og dreif. Margar vísur og jafnvel heilleg kvæði, svo sem Þórsdrápa og Gróttasöngur, hafa hvergi varðveist nema hér. Og ef mönnum þykir Háttatal ekki sýna mikla skáldgáfu Snorra, þá má það teljast nokkur yfirbót að hann hefur í Eddu dregið saman og varðveitt afbragðsgott úrval fornra norrænna kvæða.   Snorra-Edda er margslungið rit. Að ætlunarverki er hún fræðslurit um norrænan skáldskap, og sem handbók skálda var hún notuð á Íslandi um aldaraðir. En nútíðarmenn sem lítt hirða um dýra skáldlist lesa umfram allt frásagnir Snorra um hin fornu goð og garpa. Þessar frásagnir standast máski ekki stranga gagnrýni heimildafræðinga, En með snilli sinni hefur Snorri mótað allar hugmyndir um hin fornu trúarbrögð norrænna manna. Og um langan aldur munu ungir sem aldnir njóta þessara frásagna, sem eru í senn barnslega einfaldar og rosknar í hugsun; glettnar og gamansamar, en þó hlaðnar af fróðleik og alvarlegu mannviti.